Mechanizm powstawania nadwagi i otyłości

Kategoria Waga i wymiary

W ostatnich dekadach obserwujemy tak znaczny przyrost nadwagi i otyłości na świecie, że możemy wręcz mówić o światowej pandemii. Doskonałym przykładem jest tutaj społeczeństwo amerykańskie, gdzie około 2/3 osób ma nadwagę, natomiast ponad 30% społeczeństwa dotyczy problem otyłości. Ale nie tylko amerykanie borykają się z tym problemem. W ostatnim czasie wrasta liczba otyłych obywateli Chin, a problem nadwagi dotyczy praktycznie całego „świata zachodniego”. W naszym kraju sytuacja nie jest jeszcze tak dramatyczna, ale niestety, wciąż obserwujemy narastanie tego problemu, przy czym z nadwagą i otyłością borykają się już coraz młodsze osoby, w tym także dzieci. Pamiętajmy, że o nadwadze mówimy wtedy, gdy BMI przekracza wartość 25, natomiast jeśli jest większe niż 30, wówczas mamy do czynienia z otyłością.
 Naukowcy wciąż opracowują nowe teorie na temat tego, w jaki sposób powstaje nadwaga, jakie czynniki wpływają na ten proces, co sprzyja narastaniu problemu. Wciąż nie opracowano idealnego środka mogącego zlikwidować na zawsze ten problem ludzkości, jednak poznanie pewnych istotnych mechanizmów powstawania nadwagi otyłości pozwoli nam lepiej zrozumieć ten problem i skuteczniej z nim walczyć.

Czym jest przemiana materii?

Aby zrozumieć fizjologię otyłości, zacznijmy od pojęcia podstawowej przemiany materii. Jak wiadomo, organizm ludzki, aby mógł poprawnie funkcjonować musi nieustannie otrzymywać energię z zewnątrz, ponieważ sam nie potrafi jej wytworzyć. Jest ona niezbędna do każdego z podstawowych procesów życiowych. To właśnie jest owa „podstawowa przemiana materii” (ang. Basic Metabolic Rate – BMR). Jest ona zależna między innymi od: wieku, płci, składu ciała (% tkanki tłuszczowej), stanu zdrowia, a także od czynników genetycznych. Chcąc precyzyjnie określić, ile kalorii powinniśmy dostarczać swojemu organizmowi, aby utrzymać lub zmniejszyć swoją wagę, powinniśmy poznać swoją BMR. Dodając do tej wartości wydatki energetyczne związane z funkcjonowaniem w środowisku, pracą zawodową i wszelką aktywnością fizyczną, jaką wykonujemy w ciągu dnia, otrzymujemy tzw. całkowitą przemianę materii, która wyraża nasze całkowite dzienne zapotrzebowanie na kalorie. Jeżeli zachowujemy równowagę pomiędzy energią spożywaną w postaci pożywienia, a energią wydatkowaną, nasza waga powinna pozostać bez zmian. Przewaga energii pobieranej w żywności nad energią wydatkowaną przez organizm prowadzi do gromadzenia się nadmiaru kalorii w postaci tkanki tłuszczowej.


Tłuszcz i jego rola w organizmie


Tkanka tłuszczowa składa się z komórek magazynujących tłuszcz. Komórki tkanki tłuszczowej spełniają w naszym organizmie ważne funkcje: izoluje i osłania narządy wewnętrzne chroniąc je przed urazami, magazynuje energię na wypadek, kiedy organizm nie będzie jej otrzymywał z zewnątrz, jest także źródłem wytwarzania niektórych hormonów, w tym żeńskiego hormonu – estrogenu. Warto pamiętać, że liczba komórek tłuszczowych, które powstają we wczesnym dzieciństwie, przez całe życie pozostaje taka sama. Jeżeli chudniemy, to nie zmienia się liczba komórek tłuszczowych, a jedynie zmniejsza się ich zawartość. Dlatego tak ważne jest, abyśmy nie dopuszczali do nadwagi u małych dzieci. Planując odchudzanie, warto, oprócz wagi ciała mierzonej w kilogramach, poznać także zawartość tłuszczu w organizmie. Wśród dwóch osób o takiej samej wadze, każda może mieć zupełnie inną procentową zawartość tkanki tłuszczowej w ciele. Warto wspomnieć także, że tkanka tłuszczowa jest źródłem wydzielania hormonu o nazwie leptyna, który ma wpływ między innymi na tempo utraty wagi.
Nie każdy tłuszcz gromadzony w naszych organizmach jest jednakowo szkodliwy. Tłuszcz odkłada się bowiem pod skórą oraz wokół wewnętrznych organów. Drugi rodzaj tłuszczu niestety w większym stopniu gromadzi się wraz z wiekiem, ale jest z kolei łatwiejszy do zgubienia. Zasadniczo rozróżniamy 2 podstawowe typy sylwetki, uzależnione od sposobu rozmieszczenia tłuszczu: sylwetkę typu jabłko (tłuszcz gromadzi się głównie w górnej połowie ciała) oraz sylwetkę typu gruszka (tłuszcz ma tendencje do gromadzenia się głównie w dolnych partiach ciała). Pierwszy typ charakteryzuje częściej mężczyzn, chociaż występuje też u kobiet, zaś sylwetka w typie gruszki jest przeważnie obserwowana wśród kobiet, co ma bezpośredni związek z macierzyństwem (tłuszcz zgromadzony w dolnych partiach ciała ma zapewnić rezerwuar kalorii w czasie ciąży i karmienia piersią).
Istotnym wskaźnikiem typu sylwetki jest WHR (wskaźnik stosunku obwodu talii do obwodu bioder). U kobiet wartość tego wskaźnika powinna oscylować w okolicach 0,7, a u mężczyzn za prawidłowe wartości WHR uznaje się te w granicach 0,8. Sam obwód talii jest ważnym wskaźnikiem, informującym nas o tym, czy mamy do czynienia z zagrożeniem otyłością typu brzusznego. Przyjmuje się, że obwód brzucha na poziomie talii nie powinien przekraczać połowy pomiaru wzrostu. Wyższe wartości oznaczają zwiększone zagrożenie chorobami metabolicznymi, a także chorobami serca i układu krążenia.


Najważniejsze czynniki wpływające na powstanie nadwagi i otyłości


Nadwaga i otyłość, jak już pokazaliśmy, powstaje najczęściej w wyniku nierównowagi pomiędzy podażą kalorii a ich wykorzystaniem przez organizm. Najczęstszą przyczyną takiego stanu rzeczy są nieprawidłowe nawyki żywieniowe i do pewnego stopnia predyspozycje genetyczne. Jednak czasami nadwaga czy otyłość ma podłoże chorobowe (może być konsekwencją samej choroby, jak i skutkiem zażywania niektórych leków, w tym hormonalnych i sterydowych).
Nadwaga i otyłość powstająca na skutek prostej nierównowagi pomiędzy kaloriami dostarczanymi i wydatkowanymi może mieć też kilka współistniejących czynników. Są to:
- predyspozycje genetyczne (dotychczas nie poznano jeszcze dokładnie mechanizmów sterujących pobieraniem i wykorzystywaniem energii z pokarmów)
- czynniki psychologiczne (spożywanie nadmiernej ilości kalorii często stanowi reakcję na trudne sytuacje życiowe i stres, bywa też sposobem na nudę)
- czynniki środowiskowe (zbyt mała aktywność fizyczna, siedzący tryb życia, niewłaściwa dieta).
Walka z nadwagą, aby była skuteczna, powinna zatem uwzględnić wszystkie czynniki, jakie doprowadziły do jej postania.